ژێنده‌ر له‌ ژیانی تاكه‌كه‌سیدا!

وتار

وه‌رگێران له‌ سویدیه‌وه‌: مه‌رزه‌ جه‌وانمه‌رد

گه‌وره‌بوون له‌ ئولگویه‌كی ژێنده‌ردا

كاتێك تیۆری بواری “ڕۆڵه‌كانی جنسی” گرینگترین ئه‌زموونه‌كانی بۆ تاوتۆكانی پرسی ژێنده‌ر هێنایه‌ مه‌یدان، ئه‌م‌ وێنه‌یه‌ی‌ كه‌ ئینسان چۆن ژێنده‌ری په‌یاكرد تاڕاده‌یه‌ك ڕوون و ئاشكرا بوو. منداڵی ساوا هه‌ر له‌ یه‌كه‌م سه‌ره‌تاوه‌ به‌ كچ و كوڕ ناوبردران و، به‌ جلوبه‌رگی‌ ساوایی ڕه‌نگ په‌مه‌یی و شین‌ لێك جیاكرانه‌وه‌. منداڵی شین به‌چه‌شنێكی تر له‌ منداڵی په‌مه‌یی چاوه‌ڕوانیلێکرا که‌ ڕه‌فتار بكا واتا – به‌ هێزتر و قۆڕده‌ماخ تر، به‌ زه‌حمه‌ت تر، توره‌ و تۆسن و پڕ وزه‌ بێ. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ چاوڕانیكرا منداڵه‌ په‌مه‌ییه‌کان ناچالاك تر و ته‌باتر و، هه‌روه‌ها خوێن شیرن تر بن.

بۆ ئه‌وه‌ی فه‌رمی تر باسی ئه‌م مه‌به‌سته‌ بکرێ، ئینسان له‌ ڕێگا “socialisation”واتا له‌ ڕێگای به‌ كۆمه‌ڵایه‌تی كردن ڕۆڵه‌كانی جنسی ڕازانده‌وه‌. نێرراوانی جۆڕاوجۆری به‌كۆمه‌ڵایه‌تی كردن وه‌ك بنه‌ماڵه‌، خوێندنگه‌، گروپی هاوڕێیان و، ماسمێدیاكان ئه‌و منداڵه‌ی كه‌ له‌ سه‌رده‌می گه‌وره‌بووندابوون له‌ ده‌ست خۆیان گرت. ئه‌م نێرراوانه‌ له‌ ڕێگای تاقمێكی زۆر كرداری بچوک “نۆرمه‌” كۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان واتا چاوه‌ڕوانییه‌کان‌ كه‌ بۆ ڕه‌وشتی كچه‌كه‌ یان كوڕه‌كه په‌سه‌ندبوو گوێستیانه‌وه‌‌ سه‌ر كچه‌كه‌ یان كوڕه‌كه‌. ئه‌م گواستنه‌وه‌یه‌ ده‌كرێ ئاوا قه‌ومابێ كه‌ ئینسان هێندێک‌ “سه‌رمه‌شقی” به‌دڵبووبێ و لاسای كردبێته‌وه‌، بۆوێنه‌ باوكێك ده‌توانێ سه‌رمه‌شقێک بووبێ بۆ كوڕه‌كه‌ی؛ ده‌توانێ ئاواش قه‌ومابێ كه‌ ئینسان كه‌مێك لێره‌ و كه‌مێك له‌وێ كۆكردبێته‌وه‌. قه‌بووڵكردنی نۆرمه‌كان پاداشت یان “positiva sanktion”(بریاره‌ فه‌رمییه‌ ئه‌رێنییه‌کان)ی به‌دواوه‌ بوو؛ وه‌ک بزه‌ له‌ لایه‌ن دایكه‌وه‌، پێخۆشبوونی هاوڕێیان، كارنامه‌ی باش له‌ خوێندنگه‌وه‌، سه‌ركه‌وتن له‌ لای جنسی موخالف و، كارێكی باش. لادان و شكاندنی نۆرمه‌كان “negativa sanktion” (بڕیاره‌ فه‌رمییه‌ نه‌رێنییه‌کان)ی به‌دواوه‌ بوو؛ بۆوێنه‌ له‌ نێوچاوان گرژ کردن و سه‌رزه‌نیشت كردن ڕا بگره‌ تاكوو ده‌گا به‌ لێدان یان سزای زندانی كردن.

ئه‌رکی كاردانه‌وه‌ ئه‌رێنی و نه‌رێنییه‌کان ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌بێ‌، زۆربه‌ی ئه‌و منداڵانه‌ له‌ ماوه‌ی گه‌وره‌بوونیاندا فێری ئه‌و ڕه‌فتاره‌ درووستانه‌ بکا كه‌ پێوه‌ندییان به‌ ژێنده‌ره‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌وان ده‌بێ درووست ئه‌م كێشی ‌كه‌سایه‌تییه‌‌ی‌ كه‌ كۆمه‌ڵگا بۆ ژنان و پیاوان به‌ گونجاو ده‌زانێ گه‌شه‌پێبده‌ن و، به‌م شێوه‌ نۆرمه‌كان “internalisera” بکه‌ن واتا بیکه‌ن به‌ به‌شێک له‌ خۆیان. منداڵه‌كان، به‌ نۆره‌ی خۆیان وه‌ك هاوڵاتێكی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ كه‌ به‌ ته‌واوی به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكراون، له‌سه‌ر لاده‌رانی نۆرمه‌كان بڕیاره‌ فه‌رمێ نه‌رێنییه‌کان ده‌رده‌که‌ن. ‌به‌م شێوه‌ نۆرمه‌كان ده‌گه‌نه‌ جیلی داهاتوو. بۆیه‌ وه‌ها ده‌نوێنێ که‌ سێسته‌می ڕۆڵی جنسی له‌ خۆێدا مكانیسمێكی سه‌قامگرتووی هه‌بێ و، خۆی به‌رهه‌مهێنه‌ره‌وه‌ بێ. به‌شێكی زۆر له‌م شیكردنه‌وه‌یه‌ باس له‌وه‌ ده‌كا ئینسان چۆن ژێنده‌ری ڕازانده‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م ڕازاندنه‌وه‌ خاڵی لاوازی جیدیشی تێدایه‌؛ ئه‌وه‌نده‌ جیدی كه‌ ڕه‌وایه‌ مۆدێلی به‌كومه‌ڵایه‌تیكردن له‌نێو بچێ.

یه‌كه‌م _ وه‌ک دیتمان ته‌نیا یه‌ك “ڕۆڵی جنسی” بۆ كوڕان و یه‌ك بۆ كچان نییه‌. له‌ كۆمه‌ڵگای ئه‌مڕۆدا ” فره‌” ئولگویی بۆ ماسكولین و فێمینین هه‌یه‌. ڕیشه‌ی به‌شێکی زۆر له‌م ڕۆڵه‌ جنسییانه‌ له‌ جیاوازی چینایه‌تی و، فره‌ نژادی ئه‌م كۆمه‌ڵگا مودێرنانه‌ دایه‌. به‌ڵام هه‌روه‌ها فره‌ ئولگویی نێوان پێوه‌ندییه‌كانی ژێنده‌ر، له‌ ڕێگای ئه‌و ناكۆكییه‌یانه‌ و دینامیكانه‌ سازده‌بێ، كه‌ له‌ كاپیتاڵی 4دا باسکرا.

دووهه‌م _ مۆدلی به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردن پێیوایه‌ ڕاهینانی ژێنده‌ر له‌وه‌ پێكهاتووه‌ كه‌ كێشی كه‌سایه‌تی وه‌چنگ بخا، واتا ڕێسا و ڕێکوپێکی له‌ كه‌سایه‌تیدا‌ ده‌بێته‌ هۆی ڕێکوپێکی له‌ هه‌ڵسوکه‌وتدا. تیۆری ڕۆڵی جنسی له‌ بناخه‌ و ئه‌ساسدا فۆرمێكه‌ له‌م مۆدێله‌ ژێنده‌ره‌ كه‌ له‌سه‌ر “جیاوازییه‌كان” بنیان كراوه‌ و، له‌ كاپیتالی 3 باسکرا. به‌ڵام وه‌ك له‌ كاپیتالی 3 دیتمان، ئه‌مه‌‌ چه‌توونه‌ چه‌ندین جیاوازی گه‌وره‌ له‌ كێشی كه‌سایه‌تی نێوان ژنان و پیاواندا ببینینه‌وه‌.

سێهه‌م _ مۆدێلی به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردن ئه‌م ڕاهێنان و بارهێنانه‌‌ وه‌ك ناچالاك تاریف ده‌كا. له‌م مۆدێله‌دا نێرراون‌ چالاكه‌كانن و، نۆرمه‌كان ڕاده‌گوێزن سه‌ر فێركارێكی ناچالاك، واتا كچ‌ یان كوڕه‌که‌‌ ته‌نیا ئه‌ركێكی كه‌ هه‌یه‌تی ئه‌وه‌یه‌ نۆرمه‌كان‌ بکا له‌ به‌شێک له‌ خۆ. كاتێك ئێمه‌ دۆخه‌ واقعییه‌كان ده‌بینین و، تیشك ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر ژێنده‌ر ده‌بینین هیچ ئاوا دیاری ناكه‌ن.

وادیاره‌ مۆدلی به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردن له‌ ئاست له‌زه‌ته‌وه‌ كه‌ ئاوا ئاشکرا به‌شێكی زۆر له‌ بارهێنانی ژێنده‌ری به‌خۆوه‌گرتووه‌چاوده‌نوقێنێ وه‌ک؛‌ ئه‌و زه‌وقه‌ی كه‌ جحێڵان له‌ كاتی به‌ كارهێنانی سیمبۆلی ژێنده‌ر نیشانی ده‌ده‌ن (‌بۆوێنه‌ له‌به‌رکردنی جلوبه‌رگی سێكسی)، هه‌روه‌ها ئه‌و پێوه‌ندییانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر بناخه‌ی ژێنده‌ر سازده‌کرێ(بۆ وێنه‌ كوڕ- و دۆستی‌‌ كچی له‌ ته‌منی مێرمنداڵیدا). هه‌روه‌ها مۆدێلی به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردن له‌ ئاست ئه‌م دژایه‌تییه‌ی که‌‌ تاقمێک‌ جحێڵ له‌ به‌رامبه‌ر شیكردنه‌وه‌ سه‌ره‌كییه‌کانی ژێنده‌ردا ده‌یكه‌ن {واتا له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و كوڕانه‌ی كه‌ ڕكیان له‌ وه‌رزش ده‌بێته‌وه‌، ئه‌و كچانه‌ی كه‌ ده‌یانه‌وه‌ی ببن به‌ فه‌زانه‌وه‌رد، ئه‌و مێرمنداڵانه‌ی كه‌ وه‌ك هوموسێكسۆئێڵان هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كه‌ن} پاساوێکی وه‌های نییه‌ که‌‌ بیهێنێته‌وه. هه‌روه‌ها وادیاره‌، مۆدێلی به‌كۆمه‌ڵایه‌تی كردن پشت له‌و گرفتانه‌ش ده‌كا كه‌ گرێدراونه‌وه‌ به‌ سازكردنی پێناسه‌ و، كاركردن بۆ گه‌یشتن به‌ ئوڵگوی ڕه‌فتار به‌ دیسیپلینێکی ژێنده‌ر‌ كه له‌خوێدا‌ سه‌رچاوه‌که‌ی له‌ ده‌سه‌ڵات، توندوتیژی و، نامۆیی سێكسوالیته‌ ڕا دێ.

چوارم _ گرفتی مۆدێلی به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردن ئه‌وه‌یه‌ که‌ ته‌نیا یه‌ك مه‌به‌ستی له‌به‌رچاوه‌ – یه‌ک ڕاسته‌به‌ره ‌ئه‌ویش نۆرمه‌كانی ڕۆلی جنسییه‌. زۆر جار له‌ نێو ئه‌م چوارچێوانه‌دا تێگه‌یشتن له‌م گۆڕانکارییانه‌ی که‌ له‌‌‌ ژیانی جحێڵاندا ده‌قه‌ومێ چه‌توونه‌؛ که‌ ناوبه‌ناو بێ هیچ کارتێکه‌ری ده‌ره‌وه،‌ وه‌ك تیشكێک‌‌ له‌ ئاسمانێکی ڕووندا ‌ده‌رده‌که‌وێ. هه‌ڵبه‌ت هه‌ڵده‌که‌وێ به‌ هۆی ئاڵۆزی گه‌شه‌كردن و، یان ئاڵۆگۆڕی کوتوپڕ له‌ ئه‌ركه‌كانی ژێنده‌ردا بقه‌ومێ، بۆوێنه‌‌ دووری له‌ دایکیان و، ڕوو له‌ بابیان بكه‌ن، یان توڕه‌وتۆسن تر یان ئه‌هوه‌ن تر بن، یان له‌ چالاكی سێكسیدا بته‌قێنه‌وه‌، یان پشت له‌ كچان یان له‌ كوڕان بكه‌ن. هه‌روه‌ها له‌وانه‌یه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئۆلگووی ژێنده‌ر‌ نه‌ ته‌نیا‌ دایكوبابی نه‌کا به‌ به‌شێک له‌ زاتی خۆی به‌ڵكوو به‌ تووندی ره‌دیان بكاته‌وه‌ و،‌ له‌ سیاسه‌ت و كه‌موكوڕیاکانیان ڕه‌خنه‌بگرێ و، له ‌پڕ ئه‌وداڵی دۆزینه‌وه‌ی شتێكی تر بێ.

له‌ سایکۆئانالیزدا بیروبۆچوونه‌کان له‌ ئاست‌ گه‌شه‌كردنی ئینسان زۆر شه‌فافتر‌ه‌ ‌تاكوو له‌ تیۆری ڕۆڵی جنسیدا.
بۆ ئه‌وه‌ی باشتر له‌ ژێنده‌ر تێبگه‌ین‌ ده‌بێ هه‌م ناكۆكییه‌كانی گه‌شه‌سه‌ندنی و، هه‌م ئه‌م ڕاستییه‌ تێدابێ كه‌ ڕاهێنانه‌کان چالاكن، نه‌ك ناچالاك. ئینسان كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی به‌ ژێنده‌ر مۆركراودا گه‌وره‌ده‌بێ و، ناتوانێ خۆی له‌ پێوه‌ندییه‌كانی ژێنده‌ر كه‌ دێنه‌ پێش ده‌ربازبكا و، چالاكانه‌ تێدا به‌شدارده‌بێ. له‌زه‌ت بردن له‌ ده‌ركی ژێنده‌ر له‌ ‌هینده‌ باره‌وه‌‌‌ له‌زه‌تێكی فیزیكییه‌ له‌ شكڵ و ڕه‌واڵه‌تی و، كارکردی جه‌سته‌. گۆڕانكارییه‌كانی جه‌سته‌یی زۆر جاران له‌ گه‌شه‌كردنی ژێنده‌ردا گرینگن وه‌ك، هه‌وه‌ڵین عوزرشوشتن، هه‌وه‌ڵین ڕاحه‌ت بوون، بۆڕبوونی ده‌نگی كوڕان و، مه‌مك هاتنی كچان. مانای ئه‌م گۆڕانکارییانه‌‌ هه‌تاكوو ئه‌و وه‌خته‌ که‌ له‌ لایه‌ن سیمبۆلی ژێنده‌ری كۆمه‌ڵگاوه‌ ته‌وسیفێكی پێنه‌ده‌راوه‌ ته‌واو ناڕوونن.

له‌ لایه‌كی تر‌ كاتێك باس له‌ ڕه‌فتار له‌گه‌ڵ منداڵان دێته‌ ئاراوه‌ له‌وانه‌یه‌ گه‌وره‌ساڵان له‌ سه‌ر پرسی ژێنده‌ر ناکۆک بن. ته‌نانه‌ت له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌ك به‌ دوو گه‌وره‌ساڵه‌وه‌ باس و لێدوان له‌سه‌ر ئه‌مه‌ هه‌یه‌ كه به‌ چ شێوه‌ییه‌ک‌ كچ یان كوڕ ده‌بێ په‌روه‌رده‌ بكرێ. هه‌روه‌ها ئه‌زموونێک ده‌توانێ به‌ شێوه‌ی جۆراوجۆر ماناكه‌ی لێكبدرێته‌وه‌. كوڕێك که‌ له‌ بنه‌ماڵێکی وه‌هادا گه‌وره‌ده‌بێ و، ده‌بینێ زۆرجاران بابی له‌ دایكی ده‌دا، له‌وانه‌یه‌ ئه‌و كوڕه‌ توندوتیژی به‌ ژن گرێبداته‌وه‌ به‌رنامه‌ی پیاوبوونی خۆی.

كاتێك منداڵان له‌ دنیایه‌كی مۆركراوی ژێنده‌ردا تێده‌كۆشن شوێنی خۆیان په‌یا بكه‌ن، زۆرتر زۆربه‌ی كات هه‌ڵسوكه‌وتێك ده‌نوێنن كه‌ به‌ زاتی ڕه‌فتاری تایبه‌ت به‌ ژێنده‌ر نه‌ناسراوه‌. ئه‌وه‌یكه‌ زۆر گرینگتره‌ ئه‌وه‌یه‌
كه‌ منداڵان فێرده‌بن پێوه‌ندییه‌كانی ژێنده‌ر چۆن كار ده‌كه‌ن و، ئینسان چۆن له‌ نێوانیاندا مانۆڕان ده‌دا.
بۆیه‌ به‌شێكی زۆر له‌ ڕاهێنانی ژێنده‌ری ئینسانی جحێڵ ئه‌وه‌یه‌ زانست و لێهاتوویی ژێنده‌ر فێربن. ئه‌وان فێرده‌بن دیسیپلینی ژێنده‌ر گونجاو بكه‌ن، ناسنامه‌یه‌كی تایبه‌تی ژێنده‌ر وه‌رگرن و، هیندێ‌‌ ڕه‌فتاری ژێنده‌ر ئه‌نجام بده‌ن. ئه‌وان هه‌روه‌ها فێر ده‌بن‌ ئینسان چۆن ده‌توانێ له‌ پێناسه‌ییه‌كی تایبه‌ت به‌ ژێنده‌ر دوور بێته‌وه‌ و گاڵته‌ به‌ كاره‌كانی خۆی بكا. زۆربه‌ی كوڕان و كچان له‌ گه‌یشتن به‌ ئایدیاڵی ژێنده‌ر سه‌ركه‌وتوو نابن- ئه‌و ئایدیالانه‌ی كه‌پێوه‌ندی به‌ سه‌لیقه‌، جوانی، توانایی، شاكاری یان ڕێزلێگرتن هه‌یه‌.
ئه‌م ستروكتوره‌ ده‌سه‌ڵاتانه‌ی دابه‌شكردنی کار و، شتی تر که‌ هه‌ن به‌م مانایه‌ن كه‌ تاقمێک‌ ستراتێژی بۆ ‌ گه‌یشتن به‌ ئاکام شانسی زۆرتریان له‌ ئه‌وانی تر هه‌یه‌. بۆیه‌ هه‌ڵده‌که‌وێ‌ پرۆژه‌ی ژێنده‌ر یه‌كتر پینه‌ بكه‌ن و، تا ڕاده‌یه‌ك ستاندارێكی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ ژیانی تاكه‌ كه‌س سازبكه‌ن. ئێمه‌ ده‌توانین بۆپێكهێنانی ژێندر باس له لایه‌نه‌ ئاساییه‌کان‌ بكه‌ین.

پرۆژه‌ی ژێنده‌ر یه‌ك لایه‌نه‌ یان یه‌ك ده‌ست نییه‌. جێحێڵێک هاوكات ده‌توانێ گه‌شه‌ به‌ دوو یان چه‌ند ستراتێژی جیاوازی ژێنده‌ر بدا و، شایه‌د دژایه‌تییه‌یان له‌گه‌ڵ بكا. ئێمه‌ یاریزانی تۆپێنمان هه‌یه‌، هه‌ڵبه‌ستیش ده‌نووسێ؛ بۆمبی سێكس هه‌یه‌ كه‌ یه‌ك پشوو ده‌رس ده‌خوێنێ تاكوو له‌ زانكۆ بێته‌ ژوور. ئه‌م ناكۆكییانه‌ له‌ سه‌رده‌می گه‌وره‌بووندا، واتا ئه‌و وه‌خته‌ كه‌ مێرمنداڵان ستراتێژی به‌ دوای ستراتێژی تاقی ده‌كه‌نه‌وه زۆر ئاساییه‌‌. ئه‌م تاقیكردنه‌وانه‌ ده‌توانن له‌ ژیانی گه‌وره‌ساڵیشدا له‌گه‌ڵیان بێ.
هه‌روه‌ها گرێمانه‌ یان ناكۆكی نێو خودی پێوه‌ندییه‌كانی ژێنده‌ر که‌ له‌ كاپیتالی 4دا شیكرایه‌وه‌، ده‌توانێ ببێته‌ هۆی ناكۆكی سه‌رده‌می گه‌وره‌ساڵی. نموونه‌یه‌کی کلاسیک “كۆمپلێكسی ئۆدیپوس”ه، ناكۆكی نێوان هه‌سته‌كانی سه‌ره‌تای منداڵی‌ بۆ دایكوباب که‌ له‌ لایه‌ن فرۆید هاته‌ ناسین. نموونه‌یه‌كی ئاسایی تری سه‌رده‌می مێرمنداڵی ناكۆكی نێوان وه‌فاداربوون به‌ بازنه‌ی هاوڕیان له‌ هه‌مان ژێنده‌ر و، پێوه‌ندی به‌ دۆستی‌ كوڕ‌ یان دۆستی‌ كچ‌ له‌ ژێنده‌ری موخالفه‌. کاتێک ئه‌ركه‌کانی ژێنده‌ری جحێڵێک دژایه‌تی دابونه‌ریته‌ په‌سندكراوه‌كان ده‌کا و، یان ده‌یانشكێنێ ئه‌وده‌مه‌ ناكۆكییه‌کان ده‌توانێ سه‌ر هه‌ڵبدا.

هه‌موو جحێڵێك ناتوانێ پشتوانێکی هه‌بێ و، بێ پشیوانبوون‌ ده‌بێته‌ هۆی ته‌نیایی و ترس. دیتن و ڕووبه‌ڕووبوون له‌ته‌ک ئه‌م گرفته‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی که‌ كاری به‌رگری له‌ خۆكوشتن و ئامۆژگاری ته‌له‌یفونی ده‌كه‌ن، ئاساییه‌.
فروێد پێوابوو ئێمه‌ له نێو ڕووداوی‌ له‌م چه‌شنه‌دا قه‌یرانی ئودیپوس چاره‌سه‌ر ده‌كه‌ین. به‌م چاره‌سه‌ركردنه‌ منداڵ ده‌چته‌ نێو قۆناخێكی تازه‌ی گه‌ره‌بوون. پرۆژه‌ی گوزه‌ری ژینی ژێنده‌ر له‌‌ مێژووی ژێنده‌ر‌ بێ وه‌یه‌ککه‌وتن هه‌ڵناسووڕێ‌. ژماریه‌‌ك ڕه‌ده‌ یان قۆناخ هه‌یه‌ له‌وێدا ئینسان ژێنده‌ری جیاواز هه‌ڵده‌بژێرێ، ستراتێژی جیاواز به‌كاردێنێ یان به‌ مێتۆدی جیاواز چاره‌سه‌ری گرفته‌كانی ژێنده‌ر ده‌كا.
به‌ پێی شوناختی ئێمه‌ سه‌باره‌ت به‌ فره‌لایه‌نی دیسیپلینه‌کانی ژێنده‌ر‌، ئه‌وه‌ نامومکینه‌ که‌ ڕێسایه‌کی گشتی هه‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی ئینسان چۆن‌ خۆی فێری ژێنده‌ر ده‌کا. له‌وانه‌یه‌ پرینسیپی چۆنێتی گۆڕانكاری نزیکترین ڕێسای گشتی بێ. هه‌ر تاکه‌ پرۆژه‌یه‌كی ژێنده‌ر لای تاکه‌ که‌س یان گروپێك درووست له‌ مێژووی ژینگه‌یان، گوزه‌ری قۆناخه‌كانیان و، ئاسته‌کانی جۆراوجۆری گه‌شه‌كردنیاندا بوونی هه‌یه‌‌.

فه‌ره‌لایه‌‌نی‌‌ ماسكۆلین و فێمینین له‌ به‌شێكی زۆر له‌ تۆژینه‌وه‌ی ژێنده‌ردا دێته‌ ئاراوه‌، ئه‌مه‌ نیشانده‌دا كه‌ گه‌شه‌كردنی ژێنده‌ر ده‌توانی ڕێگای جۆراوجۆر هه‌ڵبژێرێ. که‌لێنی چینایه‌تی، فره‌ نژادی، جیاوازی جوغرافی، سه‌رچاوه‌ی نه‌ته‌وه‌یی و، كۆچبه‌ری ده‌بنه‌ هۆی ئه‌زموونه‌كانی جیاوازی سه‌رده‌می منداڵی. فره‌لایه‌‌نی و، بێسه‌ره‌وبه‌ره‌یی هه‌مان شت نین‌. ستراتێژیه‌كانی ژێنده‌ری منداڵان له‌ نوخته‌یه‌كدا دا یه‌كتر ده‌گرنه‌وه و‌، خۆیان به‌ هی لای هه‌مان بنکه‌کان و تا ڕاده‌یه‌ك هه‌مان گروپ له‌ گه‌وره‌ساڵان دا‌ده‌نێن. یه‌ك له‌م زانیارێ‌ هه‌ره‌‌ گرینگانه‌ی ‌منداڵ فێری ده‌بێ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ دنیای گه‌وره‌ساڵیدا كام ماسكۆلین‌ و فێمینین فه‌رمانڕه‌وایه و،‌ کام ئایدۆلۆژی زۆرترین ده‌سه‌ڵاتی له‌ دیسیپلینی ژێنده‌ردا هه‌یه‌ و، له‌به‌ر ئه‌م سێبه‌ره‌دا گه‌وره‌ده‌بێ. له‌وانه‌یه‌ منداڵان ئاوای‌ دابه‌ش نه‌كه‌ن، به‌ڵام قه‌ت له‌ بیری ناكه‌ن. زۆر چه‌توونه‌ ئینسان به‌ ته‌واوی ئه‌و ئۆلگوی ژێنده‌رانه‌ی که‌ تێدا گه‌وره‌ بووه‌ وه‌لابنێ.
به‌ڵام دیسانیش دیسیپلینی ژێنده‌ر گۆڕانكاری به‌ سه‌ر دادێ و، گۆڕانكارییه‌كان ڕێوشوێنی جۆڕاوجۆری ژیانی تازه‌ و، ڕێگای تازه‌ بۆ پێشكه‌وتن هاسان ده‌که‌ن. ئه‌و ژنانه‌ جه‌وانانه‌ی كه‌ له‌ ژێر کاریگه‌ری جوڵانه‌وه‌ی ژناندا گه‌وره‌ده‌بن له‌ هاوته‌ریب كردنی كار، ژنومێردایه‌تی و، منداڵداری گرفتاریان هه‌یه‌.

ئیدێنتیتی ژێنده‌ر

له‌وانه‌یه‌ ئاساییترین شێوه‌ی تێگه‌یشتن له‌ هه‌بوونی ژێنده‌ر له‌ ژیانی تاكه‌كه‌سیدا له‌ ڕێگا تێگه‌یشتن له‌ چه‌مكی ” ئیدێنتیتێتی ژێنده‌ر”ه‌وه‌ بێ. زاراوه‌ی “identitet” له‌ نێو فه‌له‌سه‌فه‌ و ئه‌ده‌بییاتدا مێژوویه‌كی دوور و درێژی هه‌یه‌ و، له‌ مانادا ئاڵوگۆرێكی به‌رچاوی به‌سه‌رداهاتووه‌.

كاتێك جارێك له‌ جاران له‌ سه‌ده‌ی 15دا، ئه‌م وشه‌یه‌ له‌ لاتینی تازه‌وه‌ به‌ قه‌رز هاته‌ نێو ئینگلیسێوه‌ زاراوه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی بوو و، درووست مانای یه‌كبوون و، وێكچوونی ده‌دا. نووسه‌ران كاتێك ئه‌م وشه‌یان به‌كارده‌هێنا كه‌ ده‌یانویست بڵێن، شتێك یان كه‌سێك سه‌ره‌ڕای به‌سه‌رچوونی زه‌مان یان گۆڕانی بارۆدۆخی به‌هه‌مان ته‌رتیب مابێ‌ته‌وه‌. له‌ سه‌ده‌ی 18دا، وشه‌ی “ئیدێنتیتێت” به‌ ته‌واو تێكه‌ڵی خه‌زێنه‌ی وشه‌ی ئینگلیسی ببوو و له‌ ئه‌ده‌بییاتدا وه‌ك له‌ نێو فه‌لسه‌فه‌ و، بیركاریدا به‌كار ده‌هێندرا. واتا هه‌تاكوو ئه‌و سه‌رده‌مه‌‌ زۆرتر به‌ مانای “وێكچوون” به‌كارده‌هێندرا، به‌ڵام جارجار به‌ مه‌به‌ستی هه‌بوونی كه‌سێتی یان هه‌روه‌ها جار هه‌بوو به‌ مه‌به‌ستی هه‌بوونی تاكه‌كه‌سی ده‌هات، یان بۆ دانپێداگرتنی؛ ئه‌من كێم، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی ئه‌من كێ نیم، ده‌هات.

به‌ڵام له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی 18دا “ئه‌من كێم”، ببوو به‌ گرفتێكی یه‌كجار گه‌وره‌ بۆ ئوروپی زمانان. نیزامی كۆمه‌ڵگای فئوداڵی مردبوو كاپیتالیسمێكی بێقه‌رار، كه‌ڵه‌ شاری تازه‌، كۆچه‌ری بێدادی به‌ كۆمه‌ڵی هێزی كار و، شه‌پۆلی چینی كرێكاری جێگای گرتبووه‌‌. له‌ هه‌مان كاتدا ئیمپێرییه‌كانی جیهانی ئوروپی و، ئه‌مریكای باكوور خۆیان له‌ به‌رامبه‌ر كولتوره‌ ڕادیكاڵه‌ جیاوازه‌كاندا دیته‌وه‌، ئه‌م له‌ به‌رامبه‌ر یه‌ك ڕاوه‌ستانه‌ پرسیاری وێكچوون و وێكنه‌چوونیان كرده‌ بابه‌تی ڕۆژ. ئایا له‌ كۆ “شایان”ێك(سورپێست) یان “زولو”ێك(خه‌ڵک و زمانێكی ئه‌فریقی) له‌ته‌ک پیاوێکی‌ سپێپێست بران؟ ئایا ئه‌و ئابرژینه‌ ئوسترالییاییه‌‌ یان بنگالییه‌ له‌ هه‌مان ڕده‌ی داگیركه‌ری بریتانیایی دایه‌؟ به‌شێك وه‌ڵامیان داوه‌، به‌ڵی؛ به‌ڵام له‌ نێو داگیركه‌ره‌كاندا ده‌نگی زۆرتر و، زۆرتر گووتییان، نا! له‌ سه‌ده‌ی 18دا، بۆ ئه‌وه‌ی حاشا له‌ یه‌كبوونی ئینسان بكرێ بیرێكی تازه‌ سه‌باره‌ت” races”په‌یابوو.

له‌ هه‌مان سه‌رده‌مدا گوڕانکارییه‌کی سیسته‌می له‌ پێوه‌ندی تێروانین له‌مه‌ڕ ژێنده‌ر له‌ ئارادا بوو. پیاوان و ژنان به‌ شێوه‌ی نه‌ریتی وه‌ك یه‌ك نه‌وع بوونه‌وه‌ر چاویان لێكرابوو (هه‌رچه‌ند که‌ ئه‌م نه‌وعه‌یان‌ زۆر له‌ نه‌وعه‌‌که‌یتر ته‌واوتر بوو). كولتوری وڵاتانی ڕۆژئاوایی زۆرتر و زۆرتر ئه‌م بیره‌ ره‌دکرده‌وه‌‌ که‌ ژن و پیاو یه‌ک بوونه‌وه‌ره و، ده‌ستیپێکرد ‌که‌ ژنان و پیاوانی وه‌ك سروشتی جیاواز و هه‌روه‌ها دژ به‌ یه‌كتر وه‌سف بکا (Laquerur1990). پیاوان و ژنان بۆ هه‌میشه‌ هه‌ر کام بۆ لایه‌ك واتا “دنیای جیاواز”‌، كه‌ گوونجاوی سروشته‌ جیاوازه‌كانیان بوو، بڵاوبوونه‌وه‌.

به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌م كولتوره‌ بۆڕژوازێ‌ ڕۆژئاواییه‌ هاته‌ مه‌یدان، كه‌ ئێسته بووه‌ به‌ کولتورێکی زاڵ له‌ دنیایه‌دا – که‌ ئایدۆڵۆژێكی چه‌وتی سه‌باره‌ت به‌ جیاوازییه‌كانی زكماكی نێوان ئینسانان به‌خۆوه‌ده‌گرت. ئه‌م جیاوازییانه‌ هه‌م كه‌سایه‌تی و هه‌م جه‌سته‌ ده‌گرێته‌وه‌ و، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هیراركی‌ جیاوازی چینایه‌تی، نژاد و، ژێنده‌ر‌ بوو. به‌ڵام هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ ئه‌م باوه‌ره‌ ڕێكوپێككرا، ڕه‌خنه‌ی لێگیرا. ئه‌م باوه‌ره‌ له‌ لایه‌ن ڕوناكبیرێکی دژ كۆلۆنیالیست وه‌ك “موهانداس گاندی” به‌رپه‌رچدراوه‌. گاندی ئه‌وه‌ی دژ به‌ پرنسیپی زكماكی یان به‌ به‌رز گه‌یشتن داده‌نا و، تاوتۆیه‌كانی له‌سه‌ر بناخه‌ی‌ “هه‌موو هه‌مان ڕۆحییان هه‌یه‌” ده‌کرد. باوه‌ر به‌ جیاوازییه‌ سه‌قامگرتووکان به‌ شێوه‌یه‌كی تر له‌ لایه‌ن ده‌رونناسی ڕادیكاڵ زیگمۆند فرۆید دژایه‌تی له‌گه‌ڵ كرا. فرۆید ورده‌ورده‌ پێزانی كه‌ که‌سایه‌تی گه‌وره‌ساڵان له‌ ناچاریان‌ په‌رژوبڵاوه‌ و، پڕ له‌ناكۆكییه‌. فرۆید له‌گه‌ڵ ئه‌و بیره‌ی گاندی كه‌ هه‌موو ئینسانێك “هه‌مان ڕۆحییان” هه‌یه‌ نه‌بوو. به‌ پێچه‌وانه‌ ئه‌و له‌ ڕه‌وانی گه‌وره‌ساڵاندا چه‌ند لایه‌نی دیت؛ هه‌ڵسوكه‌وتی فێمینین و، ماسكولین، هێترۆسیكسۆئێل و، هۆمۆسێكسۆئێلی‌ و- ده‌یگووت: -نه‌تیجه‌ی جیاوازی مێژووی ژیان ده‌بێته‌ هۆی پێكهاتنی جیاوازی ڕه‌وان.

تێڕوانینه‌كه‌ی “فرۆید” له‌ ئاست كه‌سایه‌تی که‌ ئه‌ساسه‌كه‌ی له‌سه‌ر ناكۆكی ساخ ببۆوه‌ له‌ لایه‌ن ڕێبازانی ئه‌و به‌ تایبه‌ت Alfred Adler، به‌ شێوه‌ی جۆراوجۆر په‌ره‌یپێدرا. “ئادلێر” وه‌ك سوسیالیست و دوكتور له‌ شاری “ویه‌ن”، ساخی وسڵامه‌تی كرێكارانی بۆی جێی سرنج بوو و، هه‌وه‌ها جوڵانه‌وه‌ی ژنانی ئه‌وه‌ سه‌رده‌مه‌ش ته‌ئسیری له‌سه‌ر دانابوو. ئه‌م پێشینه‌یه‌ ئه‌وی به‌م تێگه‌یشتنه‌ گه‌یاند كه‌ دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌سێك به‌تایبه‌ت ڕاده‌ی ده‌سه‌ڵاتی كۆمه‌ڵایه‌تێكه‌ی، هۆیه‌كی سه‌ره‌كییه‌ بۆ به‌سه‌رهاتی كه‌سایه‌تی و، ناكۆكییه‌كانی ڕه‌وانی‌. “ئادلێر” له‌ بۆچوونێكی بێ وێنه‌ی فێمینیستی و سایكۆلۆژیدا ئه‌وه‌ی هێنا ئاراوه‌، كه‌ ناوكی ناره‌حه‌تییه‌كانی ئه‌ئساب سه‌رکووتکردنی سیكسوالیته‌ نییه‌، ئه‌مجوره‌ی كه‌ “فرۆید” پێوابوو، به‌ڵكوو ناوکی ئه‌م ناڕه‌حه‌تییانه‌ “نارازی بوونی ماسكۆلین”ه‌. واتا ‌ویستێکی چه‌وتی ماسکۆلینییه‌ که‌ بۆ گه‌یشتن به‌ به‌رزترین ئاست‌‌‌ له‌ لێكدانه‌وه‌ی هه‌ستی منداڵی چكۆڵه‌دا له‌سه‌ر‌ ده‌سه‌ڵاتی پیاوان و، لاوه‌كی ژنان‌ له‌ بنه‌ماڵه‌دا ڕیشه‌ی داکووتاوه‌.

دواتر “ئادلێر” له‌ ئاست ناره‌حه‌تییه‌كانی ئه‌ئساب كه‌ هۆیه‌كه‌یانی له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی به‌ ژێنده‌ر دابه‌شكراو ڕا هاتبوو(1927) به‌ ئاخرین وه‌ڵام گه‌یشت، وه‌ڵام ئه‌وه‌‌ بوو‌؛ ده‌بێ ته‌نیا یه‌ک لایه‌نی یه‌کگرتوو له‌ به‌رپرسی کۆمه‌ڵایه‌تی و هاوبه‌شی هه‌ستی ئه‌رکناسی په‌ره‌یپێبدری.

ئه‌م هزرانه‌ هاتن و، بناخه‌ی پڕماناترین ڕاڤه‌یان سه‌باره‌ت به‌ ئیدێنتیتێت له‌ سه‌ده‌ی 19دا دانا.
Erik Krikson له‌‌ (1950″Barnet och samhellet” منداڵ و کۆمه‌ڵگا) نووسراوه ‌به‌ناوبانگه‌كه‌یدا باسی یه‌ک ڕیز گرفته‌کانی مۆدێرنی كه‌سێتی، كۆمه‌ڵایه‌تی و، سیاسی کردوه‌ که له‌ سازكردنی ئیدێنتیتێکدا وه‌ک دژوارییه‌کن. بۆیه‌ متالا و شیكردنه‌وه‌ی ئیدێنتیتێت له‌سه‌رده‌می ئێمه‌دا بارته‌قای متالای سێكسوالیته‌ له‌ زه‌مانی فرۆیددا ستراتێژییه (Erikson1950). تێگه‌یشتنی “ئێریكسۆن” له‌ ئاست‌ ئیدێنتیتی كه‌سێتێ له‌سه‌ر بناخه‌ی بۆچوونی “فرۆید” دارێژڕابوو؛ واتا كه‌سایه‌تی گه‌وره‌ساڵان له‌ پروسه‌یه‌كی دوورودرێژ و، پڕ له‌ ناكۆكیدا وێڕای گه‌وره‌بوون فۆرم ده‌گرێ.

به‌ڵام له‌و شوێنانه‌ی كه‌ “فرۆید” سرنجی خۆی خستبوو سه‌ر ئه‌و ناكۆكییانه‌ی كه‌ ئه‌كتۆره‌ ناهه‌ستیاره‌كانی ده‌ره‌ونی (“من”و، منی باڵا” یان خۆم و زاتی خۆم)ی ده‌گرته‌وه‌، “ئێریكسۆن” جه‌ختی له‌سه‌ر منی هه‌ستیار “egot” ده‌كرد. من به‌شێكه‌ له‌و هه‌ستیارییه‌ كه‌ بده‌وبسێنی دنیای ده‌ورووبه‌ر به‌رێوه‌ده‌با و، ئه‌زموونه‌ هه‌ستارییه‌کانی من له‌م شوێنه‌ داندراوه‌. بۆ “ئێریكسۆن” زاراوه‌ی “ئیدێنتیتێت” ئه‌و مكانیزمه‌ سایكۆلۆژێ‌ به‌یه‌ك گرێدراوانه‌ بوو كه‌ له‌ ڕیگای ئه‌وانه‌وه‌، من ئه‌م هه‌ژانه‌ی که‌‌ له‌ لایه‌ن ناهه‌ستیارییه‌كان و، له‌‌ لایه‌ن دنیای ده‌ورووبه‌ره‌وه ‌هێرشی پێده‌که‌ن چاره‌سه‌ر ده‌کا‌. ئه‌گه‌ر ئه‌و هاوسه‌نگی سه‌ركه‌وتووبێ به‌ وێنه‌خۆییه‌كی سه‌قامگرتوو ته‌واو ده‌بێ. بۆیه‌ پرسیاری” ئه‌من كێم؟” ساز ده‌بێ، له‌ ئه‌ساسدا له‌ لایه‌ن توانایی من وڵام ده‌درێته‌وه‌ كه‌ هه‌موو دژوارییه‌كانی گه‌شه‌كردنی سایكۆڵۆژی بگونجێنێ. به‌ ڕای “ئێریكسۆن” ئه‌مانه‌ له‌ قۆناخێکی تایبه‌تی گه‌شه‌كردن، واتا باڵغبووندا گرینگ بوون. ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ له‌ ته‌مه‌نی مێرمنداڵیدا له‌ ئاست ” گه‌ڕیان به‌ دوای ئیدێتیتێت”دا، بوو هۆی ‌باس و لێكدانه‌وه‌یكی چڕوپڕی پڕ لایه‌نگر.

له‌ لایه‌ن ده‌روونناسی ئه‌مریكی Robert Stoller(1968) ئه‌م مۆدێله‌ بۆ ژێنده‌ر كه‌لكی لێوه‌رگیرا و، له‌ دوو خاڵاندا گۆڕانکاری به‌سه‌رداهێنا. یه‌كه‌م، ئه‌و “ژێرخانی ئیدێنتیتێتی ژێنده‌ر”ی، وه‌ك ئه‌ساسی كه‌سایه‌تی گه‌وره‌ساڵان داده‌نا و، پێوابوو زۆر زوو له‌ ژیاندا فۆرمی پێده‌رێ – له‌ دوو یان سێ ساڵی هه‌وه‌ڵدا، نه‌ك له‌ ته‌مه‌نی باڵغبووندا. دووهه‌م، چوارچێوه‌ییه‌کی تازه‌ی خوێندنه‌وه‌ به‌ چه‌مكی ئیدێنتیتێتدا. مۆدێلی “ستۆلێر” زۆر شیكراوه‌تر بوو‌. کاتێک‌ باس له‌ “ئیدێنتیتێتی ژێنده‌ر” بکه‌ی وه‌ها ده‌نوێنێ كه‌ ته‌نیا باس له‌ یه‌ك نوخته‌ نه‌زه‌ری كه‌سه‌كه‌ بكه‌ی – واتا باس له‌ ویستی پیاوه‌كه‌ یان ژنه‌كه‌ له‌ پێوه‌ندییه‌كانی ژێنده‌ر یان ئه‌ركه‌كانی سێكسوالیتێدا بکه‌ی. بۆ “ستۆلێر” ئه‌م چکۆڵه‌کردنه‌وه‌ که‌ به‌شی زۆر له‌ ڕێکبوونی که‌سایه‌تی له باره‌ی هه‌ستی پیاوبوون یان ژنبووندابێ واتا چوارچێوه‌سازکردن،‌‌‌ هیچ مانایه‌کی گرینگ و بڕیارده‌ری نه‌بوو. به‌ڵام‌ به‌ تێڕوانینێكی تر له‌سه‌ر پرسی‌ كه‌سایه‌تی و پرۆسه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تی، تیشكێکی ته‌واو ده‌خسترێته‌ ‌سه‌ر ژێنده‌ر که‌ گرفتی پێویه‌. ئێمه‌ ده‌توانین به‌ هه‌مان ویست باس له‌ “ئیدنتیتێتی نژاد”، “ئیدێنتیتێتی ژێنده‌ر” یان “ئیدێنتیتێتی چینایه‌تی” بكه‌ین. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ئه‌م پێوه‌ندییه‌‌ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ وه‌ك “تێكهاڵاوێكی له‌گۆڕان نه‌هاتوو” (Bottomley 1992) ببینین، ده‌بێ متالای فۆرمه‌كانی تری ژێنده‌ر بكه‌ین بۆئه‌وه‌ی بتوانین له‌ ئیدێنتیتێتی ژێنده‌ر تێبگه‌ین. چه‌مكی “ئیدینتیتێت” ئه‌و جۆره‌ی كه‌ له‌ لای “ستۆلێر” ڕێكوپێككراوه‌ ئێمه‌ ده‌گه‌ینێته‌ ده‌ركێك که‌ چه‌مكێكی ئیدێنتیتێت له‌ خۆیدا چه‌ندانه‌یه‌ نه‌ك تاكه‌یه‌كێک.

مۆدێلێكی ئیدێنتیتێت که‌ له‌ ده‌یه‌ی 1970دا، له‌سه‌ر دووجه‌مسه‌ری ژێنده‌ر سازكرا هاسانتر په‌سه‌ندكرا، ئه‌ویش به‌ بۆنه‌ی‌‌ پشکنینه‌‌ له‌ زیادبوو‌کانی ئه‌مریكی له‌ ئاست پرسی ژن و، جیاوازییه‌كانی ژێنده‌ر له‌ ڕێگای په‌روه‌رده‌كردنی منداڵ‌ هاته‌ ئاراوه.‌‌ له‌ ‌هه‌موویان گرینگتر لێدوانی( Nancy Chodorow Femininum, maskulinum _ modersfunktion och könssociologi 1970ژنایه‌تی، پیاوه‌تی – دایكایه‌تی و، سوسێۆلۆژی جنسی) بوو. “چۆدۆرو” بناخه‌ی کاردابه‌شكردن‌‌ له سه‌ر ئه‌ساسی ژێنده‌ر واتا، ئاگاداری كردن له‌ منداڵی ساوا و چكۆڵه‌ که‌ به‌ ته‌واوی دراوه‌ به‌ ژنان گرێداوه‌ به‌ سه‌رده‌می گه‌وره‌بوونی كچان و كوڕان، كه‌ له‌ بارودۆخی‌ جیاوازی ئێحساسی منداڵیانه‌وه ڕا ده‌ستیپێده‌كا.‌

ئه‌م کاردابه‌شکردنه‌ له‌سه‌ر ئه‌ساسی ژێنده‌ر سه‌باره‌ت به‌ ئاگاداری كردن له‌ منداڵ به‌ڵگه‌یه‌که‌‌ و، ده‌چته‌وه‌ نێو كار دابه‌شكردنی‌ گشتی‌ كه‌ له‌ كاپیتاڵی 4 باسكرا. هه‌رچه‌ند دان به‌مه‌ داهێنراوه‌ كه‌ پیاوان ده‌توانن “دایكێتی” بكه‌ن ( Risman1986)، به‌ڵام ڕاستی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای وڵاتانی ڕۆژئاوای ئه‌مڕۆدا زۆر كه‌م هه‌ن که‌ ئه‌م كاره‌ ده‌كه‌ن.

هه‌روه‌ها ئه‌م تیڕوانینه‌ش له‌ ئاستێکی به‌رزدا پێشوازی لێكراوه‌- بۆ وێنه‌ به‌ باوه‌ڕی “چۆدۆرۆ”‌(1994)؛‌ ئینسان هیچ ئولگوی ژێنده‌ری دووجه‌مسه‌ری له‌ كاسایه‌تی گه‌وره‌ساڵاندا نابینێ. درووست وه‌ك ده‌ر‌ئه‌نجامی تۆژینه‌وه‌كانی سایكۆلۆژی له‌ ئاست”جیاوازییه‌كانی جنسی”(له‌ كاپیتاڵی 3 باسكرا) ده‌رکه‌وت، دوو جه‌مسه‌ری له‌ گه‌شه‌کردنی منداڵاندا گرینگ نییه‌. ته‌نانه‌ت تۆژینه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ که‌ هه‌ر له‌ زیادبووندایه‌ لایه‌نی جۆراوجۆری له نێو‌ كاتێگۆرییه‌كانی ژێنده‌ردا دیتووته‌وه‌، له‌ تازه‌ترین تۆژینه‌وه‌كانی سه‌باره‌ت به‌ ماسكولین ئه‌م چه‌ند لایه‌نییه‌ زۆر به‌ وردی ده‌رده‌كه‌وێ. ئه‌وه‌یکه‌ له‌ ده‌هه‌ی1970دا له‌ ئاست “ڕۆڵی پیاو” باسی لێده‌كرا جیاوازی هه‌یه له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئێسته‌ ئاوا ئاسایی‌‌ باس له‌ “فره‌ماسكۆلینی‌” ده‌كرێ. هه‌روه‌ها به‌ڵگه‌ی زۆر‌‌ له‌ هه‌مان كلتور، ته‌نانه‌ت له‌ نێو هه‌مان بنكه‌ی هاوڕییان یان شوێنی كاردا هه‌یه‌ که‌ فره‌ماسكۆلێنی‌ تێدایه‌‌. له‌ هاوگه‌مه‌یی ژێندر له‌ نێوان تۆێژ و، نژاددا چه‌ندین نه‌وعی جیاواز له‌‌ ماسكۆلین‌ بونیانده‌كرێ.

بۆ وێنه‌ تاقمێك سایكۆلۆژ ئه‌م قوناخه‌ جیاوازانه‌ له‌ گه‌شه‌كردنی “ئیدێنتیتێتی هوموسێكسۆئێل” (Troiden 1980) نیشانده‌ده‌ن، که‌ یه‌كێك له‌و چه‌ند ئیمكانانه‌ی ئیدێنتیتێتی سێكسۆئێلییه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای مۆدێرندا‌. به‌ڵام جیاوازیی گه‌وره‌ له‌ نێوان چه‌مكی “ئیدێنتیتێت”و، چه‌مكی “ئیدێنتیتێتی ژێنده‌ر” یان “ئیدێنتیتێتی سێكسوئێل”دا هه‌یه‌. وێرای ئه‌وه‌یکه‌ كاتێگۆرییه‌كان زۆر به‌ئاڵۆزی خۆ ده‌نوێنن، چه‌مكی ئیدتیتێ زیاتر و زیاتر كه‌ڵكی لێوه‌رگیراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ تاكه‌كه‌س خۆی بتوانێ ڕوونی بكاته‌وه‌ كییه‌ یان چییه‌.
“جوڵانه‌وه‌ی ئیدێنتیت” هه‌ر له‌ زیادبوون دایه و ‌پێوه‌ندییه‌کانی زۆر لێک نزیکن و له‌گه‌ڵ جوڵانه‌وه‌كانی سوسیالیستی و، ئه‌و جوڵانه‌وانه‌ی که‌ له‌سه‌ر ئه‌ساسی چینایه‌تین و‌زیاتر مه‌به‌ستیان گشتییه‌ جیاوازی هه‌یه‌. ئینسان بۆ ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ ئه‌ندام له‌ جوڵانه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی که‌ له‌ ڕێگای ئه‌و جوڵانه‌وه‌ی که‌ نوێنه‌رایه‌تی ده‌کا‌ ئیدێنتیتێی خۆی ته‌ئید بكا؛ (ڕه‌شپێست، ژن، لێزبێه‌ن و، هتد).

ژێنده‌ر و سێكسوالیته‌

سێكسوالیته‌ دنیای پێوه‌ندییه‌ نزیكه‌كانه‌، ئێمه‌ له‌وێ هه‌ستی هاوبه‌شی تایبه‌تی به‌هێز ده‌خولقێنین.
سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌‌ درووست له‌ نێو ئه‌م هه‌رێمه‌دا پسپسی و، نامۆیییه‌کی سه‌رکه‌وتووانه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌. “1986 Jeffrey Week” تیۆریسییه‌نی ڕه‌چه‌شكێنی سێكسوئێل و، به‌ناوبانگی بریتانیایی به‌ڵگه‌ی ڕازیكه‌ری هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ نیشانبدا (ڕه‌گه‌زسازی)سیكسوالیته‌، جیاوازیدانان له‌ نێو ئه‌ركه‌كاندا، سابكولتور “ورده‌كولتور” و، ئیدێنتیته‌كان، تایبه‌تن به‌ سه‌رده‌می ئێمه‌.

پرسیاره‌كانی سێكسوئێلی له‌ هه‌موو كلتورێكدا سه‌رهه‌ڵده‌دا به‌ڵام، ئینسان به‌ زۆر شێوه‌ی جۆراوجۆر ده‌توانێ هه‌ڵسوكه‌وتیان له‌گه‌ڵ بكا. ئینسان شوناس “1991 Kalpana Ram” باس له‌ زمانی خه‌ڵكی “mukkuvar”ی باشوری هیندوستان له‌ ئاست كاری جنسی ده‌كا، له‌م زمانه‌دا ناكرێ مانای سێكسوالیته‌ی ژنان له‌ چه‌مكی وه‌ك سه‌ركه‌وتن و به‌رهێنان جیا کرێته‌وه‌ و، گرێده‌درێته‌وه‌ به‌ ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، له‌ مه‌سیحییه‌تدا پاكداوێنی به‌رزتر له‌ له‌زه‌تی سێكس نرخاندراوه‌. ئه‌م به‌ به‌رز نرخاندانه‌ی كه‌ ئێسته‌ ئه‌ونده‌ گرینگن‌ ده‌توانین بڵێن شتێكی تازه‌ن‌. له‌ سه‌ده‌ی نێوه‌ڕاست و، ڕێنێسانسی ئوروپیدا، زۆرجاران كه‌ ئینسان ئاكاره‌كانی هوموسێكسوئێلی شیده‌كرده‌وه‌ به‌ كارێكی شوره‌یی و، نایاسایی ده‌ژمارد و، له‌ هه‌مان كاتدا به‌ندوبه‌ست ده‌كرا به‌ تاوانی تری دژ به‌ دین یان دیسیپلینه‌کانی كۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ك كفر. مه‌به‌ست له‌مه‌ش ده‌سنیشانكردنی تاقمێك خه‌ڵکی تایبه‌ت نه‌بوو، به‌ڵكوو ته‌نیا تاقمێك گوناهی تایبه‌ت بوو، كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر كه‌سێك تووشی هه‌وه‌س و خۆبه‌زلزانی بێ ده‌یتوانێ تووشی ئه‌م گووناهه‌ بێ”1988 Green”.

له‌ سه‌ده‌ی17دا، باژێڕی بازرگانی ڕۆژئاوای ئوروپا پشكووت و، تۆڕی پیاوان پێكهات كه‌ كاتی خۆیان به‌ چالاكی سێكسی له‌گه‌ڵ یه‌كتر تێده‌په‌ڕاند و، به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌ستیپێكرا که‌ وه‌ك گروپێكی تایبه‌ت چاویان لێبكرێ. له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی 18دا، یاسا گۆڕا و، به‌گشتی ئاكاری هوموسێكسوئێلی به‌ تاوان داندرا و كه‌وته‌ ژێرچاو‌دێری و، تێهه‌ڵقوتانێكی زۆری به‌رده‌وامی پۆلیس. له‌م سه‌رو‌به‌نده‌دا بوو ده‌ستپێكرا هوموسیكسوئێلی وه‌ك حاڵه‌تێكی نه‌خۆشی بناسێندرێ. به‌شێك له‌ به‌رینکردنه‌وه‌ چه‌مكی پزشكی “پاتۆلۆژی” ڕه‌فتاری سیکسیشی گرته‌وه‌، پرۆسه‌یه‌ك كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌رونناسی نه‌مسه‌یی Richard von Krafft_Ebing ته‌واوكرا. تێزه‌ پزشكییه‌- حقوقییه‌كه‌ی “1885”psykopathia sexualis”ڕیکارد ڤۆن” بوو به‌ پڕکریارترین و، بوو به‌ بناخه‌ی یاسادانانی سێكسوالیته‌ و، بوو به‌ یه‌کێک له‌ سێکسولوژییه‌ مودێرنه‌کان. مێژووناسان له‌ سه‌ر ئه‌وه‌یکه‌ پێشتر له‌ شاره‌ گه‌وره‌كانی ئوروپا سابكلتورێكی سێكسوئێلی تا چ ئاستێك هه‌بووه‌ مشتومڕیانه‌، به‌ڵام هیچ گومانیان له‌وه‌ دانییه‌ كه‌ باس و لێكدوانه‌ حقوقی و، پزیشكێكان چه‌نده‌ له‌ خوڵقاندنی ئه‌م كاتیگورییه‌ مۆدێرنه‌ی‌ ” هوموسێكسوئێلی”دا گرینگ بوون” 1977Weeks “.

پیاوانی هێترۆسێكسوئێل له‌ مێژه‌ خۆیان به‌ “ئه‌وانه‌ی سۆیان بۆ ڕان دێته‌وه‌” و، “ئه‌وانه‌ی سۆیان بۆ مه‌مك دێته‌وه‌” دابه‌شكردووه‌. دیاره‌ گه‌شه‌كردن و بوونی ئه‌م مه‌یله‌ سێكسییه‌ی‌ پیاوان‌ به‌ كاڵای بازرگانی له‌گه‌ڵ تاسه‌ی و سۆیه‌كی به‌ هێزی خوازیاران هاوهه‌نگاو بووه‌. جه‌سته‌‌ وه‌ك كه‌ره‌سه‌یه‌ك هه‌لسوكه‌وتی له‌گه‌ڵ كرا تاكوو وه‌ك كه‌سێك.

ئێمه‌ زۆرجار ته‌واو به‌ شێوه‌یه‌كی تر وه‌ك شتێكی زكماكی یان به‌شی سروشتی ساختومانی جه‌سته‌مان ده‌ڕوانینه‌ مه‌یلی سێكسی خۆمان. تیۆریسییه‌نه‌کانی سێكسوالیته‌ زۆر جاران ئه‌م بۆچوونانه‌یان به‌شكردووه‌. خوێندنه‌وه‌ی جیاواز له‌ ئاست دیتنی سێكسوالیته‌ وه‌ك پاڵنه‌ری سروشتی ده‌كرێ لای “داروین”، “فرۆید”، “Malinowski”ی ئینسان شوناس و،”Marcuse”ی فه‌یله‌سۆف بدۆزرێته‌وه‌. زۆر له‌ شاگردانی “فرۆید” ئاوا‌ له‌ سایكۆلۆژی ئینسانی گه‌یشتوون که‌ ئه‌وه‌ ئاكامی ناكۆكێكی نێوان پاڵنه‌ری سروشتی سێكسوئێلی و، زه‌بروزه‌نگی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. هه‌ر‌وه‌ها زانای مه‌زن” Alfred Kinsey”، پسپۆڕی مێشومه‌گه‌س و به‌ناوبانگترین لێكۆڵێنه‌ری سێكسوالیته‌ی ئینسانی باوه‌ری به‌مه‌ وه‌ك پالنه‌رێكی سروشتی به‌ هێزی، هێدونیستیسك هه‌بوو، که‌ به‌ پێی په‌سندكردن یان قه‌ده‌خه‌كردنی كۆمه‌ڵگا شێوه‌ی جیاوازی بۆ خۆی په‌یاكردوه‌”1990De Cecco”.

ته‌واوی ئه‌م چوارچێوانه‌ی ‌كه‌ ئه‌م پاڵنه‌ره‌ سروشتییه‌ له‌ به‌رامبه‌ر قه‌ده‌خه‌كانی كۆمه‌ڵگا یان چه‌واشه‌كان داده‌نێ له‌ ده‌یه‌ی 1970دا، به‌ تووندی ڕه‌دكراوه‌. “فۆكۆ” له‌ فرانسه‌ هه‌مان بیرو بۆچوونی پرسی سێكسوئێلی “manuskript” كه‌ سوسێولۆژان”1974 Gagnon و Simon‌” له‌ ئه‌نیستیتۆی كینسێی ئه‌مریكادا گه‌شه‌یان پێدابوو قۆزته‌وه‌. تێڕوانینه‌كانی “گاگنون” و “سیمۆن” له‌مه‌ڕ مانوسكریپت سێكسووئێل له‌ ئه‌ساسدا كه‌لك وه‌رگرتنێكه‌ له‌م هزرانه‌یه‌ که‌ سه‌باره‌ت به‌ “ڕۆله‌كان”، له‌ سوسیال سایكۆلۆژی ساڵانی1950 تاكوو 1970دا زۆر به‌رفراوان ببوون. به‌شی هه‌وه‌لی (2002″1976 “Sexualiteten historia” ) “فۆكۆ” ڕه‌خنه‌یه‌كی توندووتیژی له‌سه‌ر “repressiva hypotensen” واتا “تیۆری سه‌ركوتكردن” تێدابوو. ئه‌وه‌ی “فۆكو” پێشكێشی ده‌كا له‌ ئایده‌ی “مانوسكریپت”ی گاگنون و سیمۆن زۆر وردتره‌. “فۆكۆ” ده‌یگووت؛ كۆمه‌ڵگا سێكسوالیته‌ سه‌ركوت ناكا و، وسێكسوالیته‌ وه‌ك جه‌وهه‌رێك له‌ سروشتدا هه‌بوونی نییه‌، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ ئاخه‌فتنه‌كانی كۆمه‌ڵگایه‌ كه‌ سێكسوالیته‌ وه‌ك فۆرمی كولتوری له‌ گوزه‌ره‌ی‌ مێژووییه‌دا بۆ مودێرنیتێت ده‌خولقێنێ. ئه‌و ئاخه‌فتنانه‌ فۆرمێكی تازه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتیان به ‌سه‌ر جه‌سته و، له‌زه‌ته‌کانی جه‌سته‌ تێدایه‌، ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ نه‌ ته‌نیا له‌ ڕێگای یاساوه‌ به‌ڵكوو له‌ ڕێگای پزشكی، سایكۆتراپی و، سێكسولۆژی به‌كار هێنراوه‌.

به‌ڵگه‌كانی “فۆكو” هه‌رێمێكی تازه‌ی له “‌social constructionism” كرده‌وه‌ و، شه‌پۆڵێك توژینه‌وه‌ی‌ سه‌باره‌ت به‌ ئاخه‌فتنه‌كانی سێكسوالیته‌ و، به‌رهه‌می ئیدێنتیتێته‌كانی سێكسوئێلی به‌‌دواداهات كه‌ وێناچییه‌ تاكوو ئێسته‌ هیچ لاواز بووبێت.

ئه‌مانه‌ به‌ره‌وپێشه‌وه‌ چوونێكی گرینگ بوون، به‌ڵام لاوازیان تێدا‌بوو. له‌ تیۆرێ عاله‌مییه‌كه‌ی “فۆكۆ”دا ژێنده‌ر به‌ ڕوونی نادیاره‌. له‌ تیۆری مانوسكریپتدا ژێنده‌ر به‌ تایبه‌ت له‌ فۆرمێكی زۆر ساده‌كراوی “ڕۆله‌كانی جنسی” یان سێكسوئێلی دوو جه‌مسه‌ری په‌یداده‌بێته‌وه‌. وادیاره‌ سوسیال كونستروكشونیسم بۆی چه‌توونه‌ له‌ لایه‌نی سێكسوالیته‌ جه‌سته‌یی تێبگا. زۆرجاران به‌ نه‌زه‌ر ده‌گا که‌ ئه‌وه‌ پروسه‌ و به‌رهه‌مه‌کانی جه‌سته‌ وه‌ک – ئه‌نگیزه‌، ڕه‌حه‌ت بوون، دووگیانبوون و منداڵبوون، خۆناسین و له‌ ئوزروه‌ستان، هه‌ستان و نیشتنه‌وه‌، سپێرم، شیر و، ئاره‌قه‌ بن- كه‌‌ له‌ ئاست پرسی سێکسه‌وه‌ چاره‌نووسی بایولۆژی کردبێت به‌ چاره‌نوو‌سێکی هه‌تاهه‌تایی.
بۆیه‌ گرینگه‌ ئه‌و به‌ڵگانه‌ی(بڕوانه‌ كاپیتالی 3)، که‌ پروسه‌ و ئه‌زموونه‌کانی جه‌سته‌ به‌ گوێره‌ی بریاره‌کان له‌ ده‌ره‌وه‌ی مێژوو و له‌ گۆڕان نه‌هاتوو چاولێده‌كه‌ن له‌ بیرنه‌که‌ین و، بزانین که‌ له‌ ڕاستیدا ئه‌مانه هه‌مووی‌ فاکتۆرن له‌ ‌‌پرۆسه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا. ئه‌م ئانالیزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ له‌ ئاست جه‌سته‌وه‌، سێكسوالیته‌ به‌ ستروکتوره‌کانی ژێنده‌ر گرێده‌دا‌(كاپیتاڵی 4). جه‌سته‌ له‌ پێوه‌ندی له‌ته‌ک ئه‌ركه‌كانی سێكسیدا ده‌كێشرێته‌ نێو پرۆسه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تی – به‌ڵام نه‌ک‌ نێو دنیایه‌كی بێ فۆڕم – ڕاكێشده‌كرێته‌ نێو دنیایه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ له‌ پێوه‌ندییه‌كانی ژێنده‌ر پێكهاتووه‌. به‌شێكی زۆری ئه‌م ئه‌ركه‌كان له‌ نێو بنكه‌كانی (بنه‌ماڵه‌، بنكه‌ی ئابوری و هتد) دا پێگه‌یان هه‌یه‌ و، بۆیه‌ له‌ نێو ئه‌م بنكانه‌دا ڕێژیمی ژێنده‌ر به‌ڕێوه‌ده‌چێ‌.

تۆژینه‌وه‌كانی ئانكێتی له‌ ئه‌مه‌ریكا گرینگن، ئه‌م تۆژینه‌وانه‌‌ نیشانیده‌ده‌ن‌ چۆن ئو‌لگوی ژێنده‌ر له‌ نێو سێكسوالیته‌دا بۆ ماوه‌یه‌كی دووردرێژتر وه‌ك خۆیان ده‌مێنه‌وه‌. به‌راورد‌كردنی تۆژێنه‌وه‌یه‌كی چه‌ندین ساڵه‌ له‌سه‌ر جیلی جیاواز سه‌باره‌ت به‌ ئه‌زموونه‌كانی هێتروسێكسوئێلانی ئه‌مریكی، دوو ڕه‌وه‌ندی ڕوون ئاشكرا ده‌كا، یه‌كیان؛ ژماره‌ی پێوه‌ندی سێكسوئێلی له‌ ده‌ره‌وه‌ی ژنو مێردایه‌تی له‌ به‌ره‌و زیادبوون دایه‌، به‌ر له‌ هه‌موو شتێك له‌ فۆرمی فره‌ جووتی له‌ سه‌رده‌می لاوێتیدا، هه‌روه‌ها زیادبوونی لیسته‌ی پرۆگرامی سێكسوئێلی(به‌ تایبه‌ت ئورال سێکس). ئه‌وی تریان ئه‌وه‌یه که‌‌ ئۆلگووی ژنان له‌ ڕێگای (دووڕوویی) هه‌ر زیاتر وه‌ك هی پیاوانی لێدێ و، به‌ ئارامی له‌ كزی ده‌دا.

به‌ڵام لێکنزیكبوونه‌وه‌ی‌‌ نێوان ژنان و پیاوان له‌ بێ كه‌مایه‌سیی دووره‌. له‌ پوختترینی ئه‌م تۆژینه‌وانه‌دا واتا له ڕاپۆڕتی تازه‌ی “کینسێریا”دا هاتووه‌ ژنان له‌ سێكسی هێتروسێكسوئێلیدا ته‌نانه‌ت به‌ قه‌د نێوه‌ی پیاوان ڕه‌حه‌ت نابن. هه‌رچه‌ند ڵیکدانه‌وه‌ی پرسیاره‌کان چه‌توونیش بێ‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ نیشانده‌دا كه‌ ژنان زیاتر له‌ پێنج به‌رابه‌ری پیاوان به‌ چه‌شنێك مه‌جبوور به‌ ئه‌نجامدانی سێکس ده‌كرێن كه‌ نایانه‌وێ بیكه‌ن (Laaumann m.fl.1994_6).
تاکوو ئێسته‌ واوێناچی له‌ هێتروسێكسوئێلی ئه‌مریكایدا هیچ ڕه‌نگدانه‌وه‌یکی یه‌كسانی خۆبنوێنی‌.

ژێنده‌ر له‌ پێوه‌ری گه‌وره‌دا 

زۆربه‌ی باسه‌کان له‌مڕ پرسی ژێنده‌ر ئه‌م دنیا بچووكه‌ دگرێته‌وه‌: پێوه‌ندییه‌كانی كه‌سێتی، ئیدێنتیتێت، دایكایه‌تی و، په‌روه‌رده‌ی منداڵ، ژیانی بنه‌ماڵه‌، سێكس – و، پاتۆلۆژییه‌كانیان وه‌ك پێشداوه‌رییه‌كان، ده‌ستهه‌ڵینانه‌وه‌ له‌ خێزان و، ده‌ستدرێژی جنسی. ئێمه‌ پێشتر هۆی به‌ره‌و پێشه‌وه‌ چوونه‌کانمان دیتۆته‌وه.‌ به‌بێ به‌حیساب ‌هێنانی جێشوێنی بنكه‌كان، ئابوری، ماسمێدیا و، ده‌وڵه‌ت ناکرێ له‌ پێوه‌ندییه‌كانی كه‌سێتی تێبگه‌ین.

ژێنده‌ر له‌ بنكه‌كانی ئابورییدا 

بنكه‌كانی ئابوری (“شیركه‌ت” یان “تجاره‌تخانه‌”شی پێده‌گووترێ) فۆرمی حاكم به‌ سه‌ر ڕێكخراوانی ئابوری كۆمه‌ڵگای ئه‌مڕۆیه‌، که‌ ئه‌نیستیتۆی گه‌شاوه‌ی‌ گه‌وره‌‌ی كاپیتالیسمه‌. بنكه‌ی ئابوری هه‌م له‌ باری ڕێكخراوه‌یی و، هه‌م له‌ باری مێژوویی کارتێکراوی ژێنده‌ره‌‌. له‌ سه‌ره‌تای سه‌رده‌می نوێدا بازرگانانی ئوروپی “كومپانییه‌كان” ته‌نیا له‌ پیاوان پێكهاتبوو. كاتێك هه‌وه‌ڵین خاوه‌نداری له‌ سه‌ده‌ی 16 و 17دا له‌ ڕێگای په‌یابوونی شیركه‌ت سه‌هامی(کارجف) و، شیره‌كه‌ته‌ بورسه‌كانه‌وه‌ دابه‌شكرا و، له‌ خوێدا بوو به‌ كاڵایه‌كی بازرگانی و وه‌ک بنكه‌ی پیاوان ناسێندران. سازكردنی ئه‌م مودێله‌ مۆدێرنه‌ له‌ كاپیتاڵ به‌شێك بوو له‌م پروسه‌ مێژووییه‌ كه‌ هه‌رێمێكی فه‌رمی به‌ نێرینه‌كراوی سازكرد، که‌ هه‌م ده‌وڵه‌تانی گه‌شه‌کردووی لێبراڵ و هه‌م بنكه‌كانی ئه‌فكاری گشتی وه‌ك ماسمێدیاشی تێدا بوو. ئه‌م‌ سیسته‌مه‌ بێ ئه‌وه‌ی بخرێته‌ ژێر پرسیاره‌وه مسۆگه‌ربوو‌.

له‌ سه‌ده‌ی 18دا کاتێک ژنانی تۆژی مامناوندی له‌ وڵاتانی ده‌ڵه‌مه‌ند ناره‌زایه‌تیان به‌رامبه‌ر به‌ له‌مپه‌ره‌كانی زانكۆ و، ژیانی پیشه‌یی ده‌ربڕی، هیچ داواكارییه‌كی له‌م چشنه‌یان بۆ چوونه‌ ژووری نێو سه‌رۆكایه‌تی بنكه‌ ئابورییه‌كانیان به‌رزنه‌كرده‌وه‌. باسولێدوان سه‌باره‌ت به‌ ئو‌لگوی ژێنده‌ری تۆژی مامناوندی له‌ ئاستی بازرگانی و پیشه‌یی له‌ ده‌هه‌ی1950دا له‌ ئه‌مریكا وه‌ڕێكه‌وت. بنكه‌كانی ئابوری هه‌تاكوو ساڵی 1970 هیچ تیشکیان له‌سه‌ر نه‌بوو، واتا تا ئه‌و وه‌خته‌ كه‌ فێمینیستانی لیبڕاڵ و، ئاكادێمی ڕه‌خنه‌یان دژ به‌ ڕێكخراوه‌كانی تیۆری به‌پا نه‌كردبوو. ” Men and Women of the Corporation” ی Rosabeth Kanter سه‌ره‌تایه‌ك بوو له‌ پروسه‌ی گۆڕانكاری كه‌ له‌ ساڵی 1977دا هاته‌ده‌ر. “كانتێر” كه‌مایه‌سی هه‌ستیاری ژێنده‌ری له‌ ڕێكخراوه‌ ته‌حقیقێكاندا وه‌به‌ر ڕه‌خنه‌دا و نیشانیدا كه‌ پرسی ژێنده‌ر ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌م ڕێژه‌ که‌مه‌ی‌ ژنانه‌ش كه‌ توانیویانه‌ خۆیان بگه‌ینێنه‌ نێو هێراركی بنكه‌ئابوورییه‌كان گرینگه‌.

باشترین به‌شی لێكۆڵینه‌وه‌كان تیشكی خستۆته‌ سه‌ر نزمترین لایه‌نی نه‌ردیوانی كۆمه‌ڵگا، واتا شوێنی ‌ كاره‌ده‌ستییه‌کان له‌ نێو ئیندوسترێ گه‌وره‌کاندا که‌ له‌ لێژیدایه.‌ “Miriam Glucksmann” سوسێولۆژ ڕاپۆڕتێکی سرنجراكێشی له‌سه‌ر ژیانی کرێکاران له‌ كارخانه‌یه‌كی بریتانی نووسیوه‌ Women on the Line 1982 . له‌ نێو ئه‌ركه‌كانی ئه‌م كارخانه‌یه‌دا سنورێكی زه‌قی ژێنده‌ر هه‌یه‌. ژنان ته‌نیا بۆ كاره‌ ئاساییه‌كان به‌ مووچه‌ی نزمه‌وه‌ داده‌مه‌زرێندرێن وە هیچ ده‌رفه‌تێكی به‌ره‌وپێشه‌وه‌چوونیان نییەو پیاوان بۆ ئه‌ركی هاسانتر دوو به‌رابه‌ری مووچه‌ی ژنان مووچه‌ وه‌رده‌گرن.