لیبراڵ فێمینیزم، بزوتنەوەیەك بۆ ژمارەیەك ژن!

38

لیبراڵ فێمینیزم مەكتەبێكی فێمینیستیە كە پێداگری لەسەر ئازادی ژن دەكاتەوە و باوەڕی وایە كە ئازادی ژنان لە كۆمەڵگا دەبێتە هۆی سڕینەوەی چەوسانەوەی ژنان، بەڵام لەبارەی ئەوەی كە ئازادی چ واتایەكی هەیە، لیبراڵ فێمینیستەكان لەگەڵ یەكتر هاوڕا نین.
دەتوانین لیبراڵ فمینیستەكان بە دوو باڵ دابەش بكرێن:

1. لیبراڵە كلاسیكەكان یان فێمینیستە ئازادیخوازەكان
2. فێمینیستەكانی لیبراڵ و یەكسانخواز

تێگەیشتنی لیبڕاڵ كلاسیكەكان لە ئازادی سڕینەوەی زوڵمی پیاوانە لە سەر ژنان، بەو واتایە كە ژنانیش وەك پیاوان مافی ژیان تایبەت، پێوەندی رەگەزی، زەواج و هتد…یان، هەیە. هێزی دەوڵەتیش كاتێك رەوایە كە بەرگری بكات لە ماف و ئازادی. ئەم فێمینیستانە باوەڕیان وایە كە لە وڵاتانێكی وەك ئەمریكا، دەوڵەت سەرەكیترین هۆكاری چەوسانەوەی ژنانە لە بواری ئەخلاقەوە، بۆیە پێویستە ژنان رێگە بەو یاسایانە نەدەن كە تایبەت ئازادی ژنان پێشێل دەكەن و ئەو یاسایانەی رەت بكرێنەوە كە بە هەندێك ژن ئیمتیازی تایبەت دەدات.

باڵی دووەم واتا فێمینیستە لیبراڵ و ئازادیخوازەكان لێكدانەوەی جیاوازیان بۆ ئازادی ژن هەیە. ئەم فێمینیستانە باوەڕیان وایە كە ژنان دەبێ هاوكاری یەكتری بكەن و كەسایەتی خۆیان بونیاد بنێن و بۆ هەڵبژاردنی ستراتیژیەكی راست بۆ سەركەوتن پێویستە كەڵك لە هەلە جیاوازەكان وەربگرن.

ئەم باڵە موحافیزەكارە، دەوڵەت بە لەمپەڕ لەبەردەم ئازادی نازانێت، بەڵكو دەڵێن ئەوە سوننەتەكانن لە بەرامبەر دەوڵەت سەنگەریان كردووە و ئازادی ژنان بەرتەسك دەكەنەوە.

فێمینیزمی لیبراڵ فەرهەنگیش باوەڕی وایە كە ئەوەی دەبێتە هۆكاری چەوسانەوەی ژنان، فەرهەنگی پیاوسالارییە كە هاوتەریبی دەوڵەت ژنان سەركوت دەكات، بزوتنەوەی ژنانیش بۆ رێگری كردن لە توندوتیژی وەك بەدیل بۆ گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی لەقەڵەم دەدات.

فێمینیستە لیبراڵەكان ئازادی و یەكسانی لە ئازادی تاك، هەڵبژاردنی ژیانی ئازاد و بەشداریكردن لە داهاتووی سیاسی دەوڵەتدا دەبیننەوە. باوەڕیان وایە كە ئازادی ژنان پێویستی بە دۆخێكە كە لە ئێستادا بە گوێرەی پێویست بوونی نیە، رێكخستنە كۆمەڵایەتییەكان تا رادەیەكی زۆر لەبەرانبەر ئازادی تاكەكەسی و پێگەیاندنی ژنان سەركەوتنی بەدەست نەهێناوە. پێداویستییەكانی ژنان لەم دۆخەدا بەرادەیەكی كەم نمایان دەبێت و ئەم دۆخەش زۆر ناڕەوایە، چونكە نوێنەرایەتی ئازادی تاكەكەسی ژنان ناكات.

لە گۆشەنێگای ئەم مەكتەبە فێمینیستیە نەبوونی ئازادی تاكەكەسی ژنان هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سیستمی رەگەزی، پاشایەتی باوك، فەرهەنگ و پێكهانە باوكسالارییەكان و بە ئەڕكی بزوتنەوەی ژنانی دەزانێت كە ئەم كەموكوڕیانە دەستنیشان بكات و چارەسەریشی بۆ بدۆزێتەوە. لیبراڵە یەكسانخوازەكان پشتگیری و گەشەكردنی و هاوپەیمانی كردنی ئازادی تاكەكەسی ژنان بە ئەڕكی دەوڵەت دەزانێت.

مەكتەبی لیبراڵ فێمینیستی ناهوشیاری ژنانیش بە یەكێك لە هۆكارەكانی چەوسانەوەی ژنان ئەژمار دەكات و پێداگری لەسەر بەرزكردنەوەی رادەی خوێندەواری دەكەنەوە، هەروەها دەڵێن گەر یاساكانی بەرگریكار لە مافی ژنان لە پەرلەمان پەسەند بكرێن، ئەوە كاریگەری دەكەنە سەر مافی ژنان و فەرهەنگ، بەم شێوەیە كۆمەڵگا گۆڕانكاری بەخۆوە دەبینێت. ئامانجیان ئەوەیە كە پێگەی ژن و پیاو یەكسان بێت و لە رووی ماف و یاسایەوە جیاوازی لە نێوان ژن و پیاو نەمێنێت. داخوازییەكانی فێمێنیستە لیبراڵەكان لە چەند رستەیدا بەم شێوەیە: ئازادی بیرورا و لەباربردنی كۆرپە، پشتیوانەی یاسایی دژی توندوتیژی رەگەزی و هەڕەشەكردن، مافی دەنگدان، مافی خوێندن، یەكسان بوونی دەستڕەنجی ژن و پیاو لە كاردا، ئاسانكاریكردن لە گەورەكردنی منداڵ، هەروەها ئاشكراكردنی ئەو توندوتیژیانەی لە ماڵەوە پیاوان بەرامبەر ژنانی دەكەن.

گەرچی هەموو داخوازییەكانی فێمینیستەكانی لیبراڵ بە هەر دوو باڵەكەیەوە رەوان و دەشبوو لە چوارچێوەی یاسا كۆمەڵایەتییەكان دەستەبەر بكرێن، بەڵام فێمینیستە لیبراڵەكان لە نیوەی رێگا دەست لە تێكۆشانی ئازادیخوازی بەردەدەن، لەبەر ئەوەی لوتكەی داخوازییەكانیان رەگی لە سیستمی ئابوری و ئایدۆلۆژی سەردەستدا هەیە، بە گوێرەی پێویست لە بەدەستهێنانی داخوازییەكانیاندا سەركەوتن بەدەست ناهێنن و لە وەدیهانی ماف بۆ ژنانی هەژار شكەست دێنن و ئەوەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە لە بەرامبەر سیستمی ناعەدالەت و داگیركەری سەرمایەداری تێكۆشان ناكەن، بەڵكو داخوازن لەم سیستمەدا ژنان مافی ئازادی و خاوەندارێتیان وەك پیاوان هەبێ، گەریش بوونە كرێكاری سیستمەكە با دەستڕەنجیان بەرامبەر پیاو بێت.

هەرچەندە هۆكاری چەوسانەوەی ژنان لە سیستمی پاشایەتی و كۆمەڵگا باوكسالارەكاندا دەبینن، بەڵام پێوەندی چڕوپڕی نێوان سیستمی پاشایەتی و كۆمەڵگای چینایەتی لەبەر چاو ناگرن، هەر بۆیەشە تا ئێستا ژنانی كرێكار و فەرمانبەر تا بە ئێستا دەستڕەنجی تەواویان پێنەدراوە و لە روانگەی سەرمایەداریش هەر ژن وەك هێزی كاری هەرزان سەیر دەكرێت.

لە لایەكیتر لیبراڵ فێمینیستەكان لە بەرامبەر كاری ماڵەوەی ژنان داوای كرێ ناكەن و ئەمەش بە قازانجی سیستمی سەرمایەداری و بە زەرەری ژنان تەواو دەبێت. ژنان دەبنە دووبارە بەرهەمهێنەوەی هێزی هاوسەرەكانیان و لە بەیانی تا شەو بێ بەرامبەر كار دەكەن و ژیانیان سوڕانەوەیە بە دەوری مەتبەخێكدا، بەم شێوەیە سیستمی سەرمایەداری ژنان وابەستە بە پیاوان دەكات.

لە لایەكیتر لیبراڵ فێمینیستەكان ژنان هان دەدەن تا لە بازاری كاردا كار بكەن تا لە كۆیلایەنی رزگاریان بێت، هەرچەندە كە پێویستە ژنان لە دەرەوەی ماڵ كار بكەن و تێكۆشانی كۆمەڵایەتیان هەبێ تا سەربەخۆیی ئابوری بەدەست بێنن، بەڵام تا كاتێك سیستمی ئابوری سەرمایەداری ژنانی كرێكار و فەرمانبەر داگیر بكات كاری دەرەوە بۆ ژنان چارەسەر و رزگاری واقعی نیە، ئەو كات هەم دەبێ بە كرێی كەمتر كار بكەن و هاوكاتیش بێ بەرامبەر كارەكانی ماڵەوەش راپەرێنن.

گومانی تێدا نیە كە پێداگری لەسەر ئازادی و تێكۆشان بۆ وەدەستهێنانی ماف، گرنگترین ئەڕكی تێكۆشانی ژنانە، بەڵام وەدەستهێنانی ئازادی لە هەموو بوارەكاندا نە تەنها لە بواری یاسایی، سیاسی و كۆمەڵایەتی، بەڵكو لە بواری كار و بەرهەمهێناندا زۆر گرنگە.

لیبڕاڵەكان چاوپۆشی لە داگیركاری و شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری دەكەن، سەرەڕای ئەم چاوپۆشیەش باس لە هاوسەنگی ئابوری دەكەن و داوای كرێی یەكسان بۆ ژن و پیاو دەكەن، ئەوە هەمان داگیركردنی ژن و پیاوە لە سیستمی سەرمایەداریدا. ئەم داخوازیانە زۆربەی مەكتەبە فێمینیستیەكان دەكرێتەوە، جگە لە فێمینیستە سوسیالیستەكان.

پێویستە داخوازییەكانی بزوتنەوەی ژنان، داخوازی گشت ژنان لەخۆ بگرێت، گەر وا نەبێت ئەو بزوتنەوەی ژنان دەبێتە “بزوتنەوەی ژمارەیەك لە ژنان”، ئەوەی كە فێمینیستی لیبرالیش داخوازییەكانی ژنانی بورژوا دەكاتە ئامانجی خۆی، دەكرێت وەك “بزوتنەوەی ژنانی بورژوا” لێكبدرێتەوە، – پێشتریش هەر بەم شێوەیە لێكدراوەتەوە- چونكە لە كۆتاییدا هەر ژنانی بورژوا دەگەنە ئەو داخوازیانە نەك ژنان بە گشتی.

nasim.roshanaei@gmail.com
نەسیم رەوشنایی
وەرگێڕان لە فارسیەوە: سەلاح مەحمود – چه‌ترپرێس.

له‌ وارڤینه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌

print